Wat het onderwijs kan leren van het ziekenhuis – terugblik op de masterclass van A. Muhammad

Ze zijn in elke school te vinden: docenten die in hun eentje de wereld proberen te verzetten. Prachtig, die enorme toewijding. Maar is dit de juiste weg naar succes? Tijdens de masterclass van Quadraam en Flores op 18 juni hield onderwijsexpert en internationaal spreker Anthony Muhammad ons een spiegel voor. Hij daagde ons uit: we moeten onze individuele heldendaden inruilen voor collectieve verantwoordelijkheid. Want als het succes van een leerling afhangt van de docent die hij of zij toevallig treft, spelen we een loterij. En dat kunnen we ons niet veroorloven.

Een volle zaal in Musis Arnhem, met schoolleiders, docenten en andere onderwijsprofessionals, kwam bijeen vanuit een gedeelde overtuiging: iedere leerling verdient de beste kansen. Niet morgen, maar vandaag.

"Voor sommige kinderen is school de enige veilige plek"
Muhammad begon persoonlijk. Hij vertelde over zijn jeugd in Detroit, een stad die zwaar werd getroffen door economische achteruitgang. Veel van zijn leeftijdsgenoten belandden in armoede, criminaliteit of uitzichtloosheid. Zelf vond hij een andere weg, dankzij één cruciale factor: onderwijs.

"Voor sommige kinderen is de school de enige veilige plek en de enige verdedigingslinie die ze hebben." Die uitspraak bracht direct de essentie van ons vak terug. Onderwijs gaat niet alleen over kennis overdragen. Het gaat over levens veranderen. Juist nu de uitdagingen voor scholen groter worden, is die maatschappelijke opdracht relevanter dan ooit.

Het gevaar van de individuele held
In iedere school lopen ze rond: bevlogen docenten die in hun eentje bergen proberen te verzetten voor hun leerlingen. Die avonden doorwerken, zelf materiaal ontwikkelen en alles op alles zetten voor die ene leerling. Het zijn de helden van ons onderwijs.

Maar, zo hield Muhammad ons voor, daar schuilt een risico. Wat gebeurt er als die docent ziek wordt? Of vertrekt? Dan verdwijnt vaak ook de opgebouwde kennis en expertise. Dan wordt goed onderwijs afhankelijk van toeval en de leerling is weer terug bij af.

Muhammad noemde dit de 'loterij van de klas': het succes van een leerling mag nooit afhangen van bij welke docent hij of zij toevallig terechtkomt. Dat is niet de toekomst van ons onderwijs.

Daarom moeten we de stap maken van: "Dit zijn mijn leerlingen" naar "Dit zijn onze leerlingen". Dat is de kern van een Professional Learning Community: samen verantwoordelijkheid dragen voor het leren van álle leerlingen.

Van toxische cultuur naar de kracht van het collectief
Volgens Muhammad is de grootste bedreiging voor onderwijskwaliteit niet een gebrek aan middelen, maar een 'toxische cultuur'. Dit gebeurt wanneer we de omgeving (armoede, trauma of complexe thuissituaties) als excuus gebruiken voor tegenvallende resultaten.

In een gezonde cultuur stellen we een andere vraag: "Welke collectieve actie ondernemen wij om dit wél voor elkaar te krijgen?" Dat is confronterend, maar ook hoopvol. Want als de oplossing binnen onze invloed ligt, kunnen we vandaag al beginnen. Zodra je gelooft dat een kind het kan, veranderen je acties.

De school als ziekenhuis
De vergelijking die misschien wel de meeste indruk maakte, kwam uit de gezondheidszorg. Muhammad vroeg de zaal zich een arts voor te stellen die tegen een patiënt zegt: “Deze patiënt leeft ongezond en komt uit een moeilijke omgeving. Dus we kunnen hem niet helpen.”

Natuurlijk is dat ondenkbaar. Een arts stelt een diagnose, probeert een behandeling, monitort de voortgang en past het plan aan als het niet werkt. Waarom accepteren we in het onderwijs dan soms uitspraken als "Deze leerling komt uit een moeilijke thuissituatie, dus we kunnen niet meer van hem verwachten." Of: "In deze wijk zijn dit nu eenmaal de resultaten."

Muhammad was scherp: "Dat zijn verklaringen, maar ze mogen nooit excuses worden." Net als een ziekenhuis de buitenwereld niet kan veranderen, kunnen wij de achtergrond van onze leerlingen niet veranderen. Maar we kunnen wel onze 'expertise en zorg' zo inrichten dat we het kind bieden wat het nodig heeft om te overleven en te groeien.

Van EHBO tot intensive care
Muhammad gaat verder: geen enkel ziekenhuis behandelt patiënten precies hetzelfde. Zij differentiëren hun expertise op basis van de behoeften van patiënten. Iemand met een gebroken arm krijgt een andere behandeling dan iemand met een hartinfarct. En een patiënt op de intensive care heeft een heel ander team van professionals om zich heen dan iemand die na een korte behandeling weer naar huis kan.

Dat vinden we vanzelfsprekend. Sterker nog: we verwachten van een ziekenhuis dat het zijn expertise organiseert rondom de behoeften van de patiënt.

Maar in het onderwijs verwachten we soms nog dat één uitleg, één les en één aanpak voldoende moet zijn voor iedere leerling. Muhammad pleitte daarom voor een vorm van triage in de klas:

• EHBO: directe hulp bij kleine struikelblokken (extra uitleg, andere werkvorm).

• Spoedeisende hulp: gerichte ondersteuning voor wie dreigt achterop te raken (gerichte interventies, extra begeleiding).

• Intensive care: intensieve, multidisciplinaire begeleiding voor onze meest kwetsbare leerlingen.

Het uitgangspunt is steeds hetzelfde: niet iedere leerling heeft dezelfde ondersteuning nodig, maar iedere leerling verdient de ondersteuning die past. Een school die dit goed organiseert, bouwt volgens hem een systeem waarin geen enkele leerling tussen wal en schip valt.

De wijk de school in brengen
In plaats van maatschappelijke problemen buiten de school te houden, haalde Muhammad op zijn school in Detroit ze juist naar binnen. Was er veel diabetes in de wijk? Dan werd dat het onderwerp in de biologieles. Waren er zorgen over werkloosheid? Dan werd ondernemerschap de focus in economie.

De vraag is: hoe maken we leren relevant voor de wereld van onze leerlingen? Wanneer school, thuis en de straat met elkaar verbonden raken, krijgen leerlingen de instrumenten om hun omgeving beter te begrijpen én te beïnvloeden. De buitenwereld hoeven we niet buiten de deur te houden; juist door haar naar binnen te halen, maken we onderwijs betekenisvol.

Van lesgeven naar leren
Het was Richard DuFour, een pionier in onderwijskunde, die ooit zei: "Scholen bestaan voor het leren van leerlingen, niet voor het lesgeven van docenten." Die uitspraak klinkt simpel, maar de consequenties zijn groot. Het betekent dat we niet langer vragen: "Heb ik mijn stof afgekregen?" of “Hoe geef ik mijn les?”, maar "Hebben onze leerlingen geleerd wat écht belangrijk is?".

Een sterk team stelt zichzelf continu vier vragen.

1. Wat moeten leerlingen écht kunnen? Bepaal samen wat cruciaal is en wat 'nice to have'.

2. Hoe weten we of ze het leren? Gebruik toetsen en observaties als feedback. Niet om af te rekenen, maar om je lesgeven aan te scherpen.

3. Wat doen we als een leerling het niet begrijpt? Richt een systeem in voor extra tijd en ondersteuning. Geen 'one shot, one kill', maar kansen op herstel en opnieuw te leren.

4. Hoe dagen we leerlingen uit die het al beheersen? Zorg voor verbreding voor leerlingen die de stof sneller oppikken.

Fouten maken is professioneel
Ook op het gebied van professionalisering had Muhammad een belangrijke boodschap. Stel dat vier docenten hetzelfde leerdoel hebben, maar ieder een andere aanpak probeert. Na afloop vergelijken ze de resultaten. Welke aanpak werkte het beste? Waarom? En wat kunnen we daarvan leren?

In een professionele leergemeenschap is een minder geslaagde les geen mislukking, maar informatie voor het hele team. Muhammad was onverbiddelijk: "Als data laat zien dat onze strategie niet werkt, is het onethisch om morgen precies hetzelfde te doen." Data is onze thermometer om betere beslissingen te nemen voor leerlingen. De enige 'fout' is blijven doen wat niet werkt.

De belofte aan onze leerlingen

De bijeenkomst van Flores en Quadraam maakte zichtbaar hoeveel kennis, expertise en betrokkenheid er in Arnhem aanwezig is. De boodschap van Muhammad was dan ook vooral een uitnodiging: zoek elkaar op, leer van elkaar en organiseer het onderwijs zo dat het succes van een leerling nooit afhankelijk is van toeval.

Want niet iedere leerling heeft dezelfde ondersteuning nodig, maar iedere leerling verdient de ondersteuning die past. Juist in die collectieve verantwoordelijkheid ligt de sleutel om alle leerlingen, ongeacht hun startpositie, de kans te geven om te leren.